BILANS PRAWDY: Czy polskie hutnictwo i chemia płacą za całość emisji CO2 w systemie EU ETS?

W debacie publicznej dotyczącej trudnej sytuacji polskich hut i zakładów chemicznych regularnie pojawia się teza, jakoby przedsiębiorstwa te ponosiły pełne koszty unijnej polityki klimatycznej i musiały kupować uprawnienia EUA do każdej wyemitowanej tony dwutlenku węgla. Dane unijne oraz krajowe statystyki bilansowania emisji jednoznacznie zaprzeczają temu twierdzeniu. Zgodnie z dyrektywą 2003/87/WE sektory energochłonne narażone na ryzyko tzw. ucieczki emisji (carbon leakage) – do których zalicza się hutnictwo żelaza i stali, produkcja nawozów azotowych oraz chemia podstawowa – od początku istnienia Europejskiego Systemu Handlu Emisjami (EU ETS) są objęte mechanizmem darmowych uprawnień do emisji (ang. free allocation), przyznawanych na podstawie benchmarków emisyjnych 10% najbardziej efektywnych zakładów w UE.

Jak wynika z raportów Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE) oraz analiz Fundacji Instrat, w fazach II i III systemu EU ETS (lata 2008–2020) polski przemysł hutniczy i cementowy otrzymywał darmowe pozwolenia pokrywające ponad 90% bezpośrednich emisji procesowych, a w pierwszych latach funkcjonowania mechanizmu wolumen ten przekraczał nawet 130% zapotrzebowania, pozwalając na sprzedaż nadwyżek. W latach 2008–2023 huty i cementownie poniosły rynkowy koszt zakupu uprawnień dla zaledwie niecałych 10% łącznego wolumenu CO2 wyemitowanego bezpośrednio z ich instalacji. Choć w sektorach chemicznym i nawozowym udział darmowych pozwoleń był niższy z uwagi na specyfikę technologiczną, wciąż obejmował on kilkadziesiąt procent bezpośrednich emisji.

Przedsiębiorstwa przemysłu ciężkiego korzystają dodatkowo ze wsparcia państwowego na poziomie krajowym. Na mocy Ustawy o systemie rekompensat dla sektorów i podsektorów energochłonnych z 2019 roku polski budżet wypłacił zakładom produkcyjnym w latach 2019–2024 łącznie blisko 10 mld zł bezpośrednich rekompensat z tytułu pośrednich kosztów emisji przenoszonych w cenach energii elektrycznej. Co więcej, całkowite wygaszenie darmowych alokacji nie nastąpiło nagle – rozpoczyna się ono stopniowo dopiero w 2026 roku (redukcja o 2,5% w 2026 r.) i potrwa do 2034 roku. Proces ten jest ściśle powiązany z wprowadzaniem mechanizmu CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism), który nakłada opłaty emisyjne na import m.in. stali, aluminium i nawozów z państw trzecich (np. Indii, Chin, Turcji), a Rada UE wprowadziła w 2025 r. dodatkowe cła ochronne na nawozy z Rosji i Białorusi.

Główne przyczyny obecnego kryzysu rentowności hutnictwa i chemii leżą w zupełnie innych uwarunkowaniach rynkowych:

• Koszty nośników energii: Gaz ziemny w Europie (stanowiący 70–80% kosztów produkcji amoniaku) pozostaje od 3 do 5 razy droższy niż w Stanach Zjednoczonych czy krajach Zatoki Perskiej.
• Krajowy miks energetyczny: Wysokie hurtowe ceny energii elektrycznej w Polsce, determinowane zależnością wytwarzania od węgla, uderzają w rentowność hut elektrycznych (EAF).
• Zewnętrzna presja importowa: Według Hutniczej Izby Przemysłowo-Handlowej import pokrywa już ponad 80% zużycia jawnego wyrobów stalowych w Polsce (dla wyrobów płaskich sięga 95%), co wynika z globalnej nadpodaży i dumpingu cenowego producentów spoza UE.